Klasyfikacja meteorytów

 Wśród meteorytów rozróżniamy trzy podstawowe kategorie, określone jeszcze w XIX wieku: 

• meteoryty kamienne - zbudowane z materiałów krzemianowych,

• meteoryty żelazne - zbudowane ze stopu żelaza metalicznego, zawierającego duże ilości niklu,

• meteoryty żelazno-kamienne - będące mieszaniną materiałów krzemianowych oraz stopu niklowo-żelaznego.

Podział ten stanowi jedynie ramy klasyfikacji meteorytów. szybko okazało się bowiem, ze meteoryty tej samej kategorii znacznie różnią się między sobą przede wszystkim składem mineralogicznym. Dlatego też naukowcy rozszerzyli klasyfikację każdej z w/w. kategorii.

Meteoryty kamienne

Wśród meteorytów kamiennych rozróżniamy chondryty i achondryty. Chondryty są najpospolitszymi meteorytami i najczęściej obserwuje się ich spadki. Zbudowane są przede wszystkim z minerałów krzemianowych (oliwinów i piroksenów). Ważną ich cechą jest występowanie minerałów żelaza niklonośnego, kamacytu i taenitu oraz siarczku żelazawego troilitu FeS. Jednak najbardziej charakterystyczną ich cechą jest występowanie w nich tzw. chondr, tj. przeważnie kulistych ziaren krzemianowych o rozmiarach od ułamków milimetra do kilku milimetrów. Uważane są one za krople gwałtownie zastygłej cieczy krzemianowej.

Chondryty nie stanowią jednolitej grupy meteorytów. różnią się one między sobą składem chemicznym i mineralogicznym. Podział chondrytów na grupy chemiczne opiera się na różnicach składu chemicznego, a głównie na różnicach zawartości żelaza. Wg klasyfikacji Van Schmusa i Wooda poszczególne grupy chemiczne oznaczane są literami: E, H, L, LL, i C. Symbol H oznacza dużą zawartość żelaza, L - niską zawartość żelaza, a LL - mało żelaza i mało żelaza metalicznego. Chondryty H, L i LL określane są mianem chondrytów zwyczajnych. Symbol E oznacza chondryty enstatytowe z dużą zawartością metalu, natomiast C określa chondryty węgliste.

Kolejną grupą meteorytów kamiennych są achondryty, czyli meteoryty, które nie posiadają chondr. Achondryty są nieliczne. Szacuje się że stanowią około 16% meteorytów kamiennych. Nie zawierają, lub zawierają ale jedynie w śladowych ilościach żelaza metalicznego. Swoją budową przypominają niektóre skały ziemskie pochodzenia wulkanicznego i magmowego.

Meteoryty żelazne

Meteoryty żelazne zbudowane są z metalicznego żelaza Fe o dużej zawartości niklu, przy czym nie jest to jednorodny stop tych pierwiastków, lecz dwa podstawowe minerały, zwane kamacytem (4-7% niklu) i taenitem (>30% niklu). W meteorytach żelaznych występują często skupienia innych minerałów, najczęściej troilitu, schreibersytu i rhabditu.

To co jest charakterystyczne dla meteorytów żelaznych, to tzw. figury Widmanstattena. Odkrył je w 1804 r. Alois von Widmanstatten. Uwidaczniają się one , gdy wypolerowaną powierzchnię meteorytu żelaznego wytrawimy alkoholowym roztworem kwasu azotowego. Figury te są charakterystyczne dla większości meteorytów żelaznych, jednak są też takie, które ich nie posiadają.

Ze względu na budowę krystalograficzną oraz na różnicę zawartości niklu, meteoryty żelazne dzielą się na 3 grupy:

• heksaedryty - 5-6% niklu,

• oktaedryty - 6-14% niklu,

• ataksyty - >12% niklu.

Heksaedryty zbudowane są z dużych kryształów kamacytu i często są monokryształami. 

Oktaedryty są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupą meteorytów żelaznych. Zbudowane są z kamacytu, któremu zawsze towarzyszy taenit. Kamacyt tworzy belki, które są poprzedzielane płytkami taenitu. Grubość belek kamacytu i płytek taenitu jest zróżnicowana i stanowi element bardziej szczegółowego podziału tego typu meteorytów. 

Ataksyty należą do bardzo nielicznej grupy meteorytów. Gdy zawartość niklu w nich jest większa od 20%, to takie meteoryty zbudowane są głownie z taenitu. Przy mniejszej zawartosci niklu, budowa atakytów jest nieuporządkowana i tworzy je plessyt, czyli zrosty kamacytu z taenitem. Na powierzchni ataksytów nie obserwuje się figur Widmanstattena.

Meteoryty żelazno- kamienne

Ta typ meteorytów jest rzadko spotykany. Dzieli się on na dwie grupy:

• pallasyty,

• mezosyderyty.

Pallasyty pochodzą najprawdopodobniej z obszaru granicy płaszcza i jądra planetoidy, gdzie poprzez zmieszanie się kryształów oliwinu i metalicznego żelaza, powstała warstwa mieszaniny skały i metalu. Metal zbudowany jest z płytek kamacytu i taenitu, z widocznymi figurami Widmanstattena i tworzy połączoną, nieprzerwaną strukturę. Określenie tej grupy meteorytów wywodzi się od niemieckiego naukowca Petera Simona Pallasa, który jako pierwszy odkrył istnienie tego typu meteorytów.

Mezosyderyty są minerałami pośrednimi pomiędzy meteorytami kamiennymi a żelaznymi. Metal nie stanowi tu połączonej i nieprzerwanej struktury lecz występuje w postaci większych i mniejszych ziaren wtrąconych w masę minerałów krzemianowych. 

Literatura:

B. Hurnik, H. Hurnik, METEOROIDY, METEORY, METEORYTY, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1992.